Jeśli oglądałeś amerykański film, na pewno słyszałeś, że ktoś jechał „sześćdziesiąt mil na godzinę", miał „sześć stóp wzrostu" albo że na dworze jest „siedemdziesiąt stopni". Dla Polaka, który od dziecka liczy w metrach, kilogramach i stopniach Celsjusza, brzmi to jak szyfr. Nasuwa się pytanie: dlaczego największa gospodarka świata, kraj, który wysłał ludzi na Księżyc, wciąż mierzy świat w jednostkach sprzed kilkuset lat?
Odpowiedź jest ciekawsza, niż można by sądzić. To nie jest historia o zacofaniu. To opowieść o polityce, pieniądzach, tożsamości, przypadku i pewnym francuskim naukowcu, który nie dotarł do Ameryki.
Skąd w ogóle wzięły się metry
W dawnej Europie jednostki bywały dziwnie lokalne. Łokieć w jednym mieście znaczył co innego niż w sąsiednim, a kupcy się wściekali, bo oszuści zacierali ręce. Przełom nastąpił we Francji po rewolucji w 1789 roku. Rewolucjoniści chcieli uporządkować nie tylko ustrój, ale i świat, więc zaprojektowali system oparty na dziesiątkach. Metr zdefiniowano jako jedną dziesięciomilionową część odległości od bieguna północnego do równika wzdłuż południka paryskiego.
Dzięki temu przeliczanie jest banalne: kilometr to 1000 metrów, metr to 100 centymetrów. Spróbuj tego samego z jardami: 1 jard to 3 stopy, 1 stopa to 12 cali, a 1 mila to 1760 jardów. Nic dziwnego, że naukowcy szybko pokochali system metryczny.
Ameryka mogła być metryczna już w XVIII wieku
Thomas Jefferson, trzeci prezydent USA i wielki entuzjasta nauki, popierał system dziesiętny. To on zaproponował dziesiętny system pieniężny, dlatego dolar dzieli się na 100 centów. Według popularnej opowieści (historycy spierają się o szczegóły) o losie metrycznej Ameryki mogła zdecydować piracka przygoda: Francuz Joseph Dombey miał przewieźć do USA wzorce jednostek, ale jego statek zniosły sztormy, a potem przejęli go korsarze. Wzorce nigdy nie dotarły do Waszyngtonu.
Był też powód poważniejszy: młode Stany handlowały głównie z Wielką Brytanią, która trzymała się własnych miar, i nie miały ani czasu, ani ochoty na kosztowną rewolucję.
Ciekawostka: USA formalnie są krajem metrycznym
To fakt, który wywraca całą narrację. Choć na co dzień Amerykanie mówią o milach i funtach, ich jednostki od ponad 130 lat są prawnie zdefiniowane przez system metryczny:
- 1866: Kongres uznaje system metryczny za legalny w handlu (dozwolony, nie obowiązkowy).
- 1875: USA są wśród sygnatariuszy Konwencji Metrycznej.
- 1893: Mendenhall Order definiuje jard i funt przez metr i kilogram.
Dziś 1 cal = 2,54 cm, 1 jard = 0,9144 m, 1 funt = 0,45359237 kg, a 1 mila = 1609,344 m. USA mają więc system metryczny „pod maską", a na zewnątrz noszą stare ubranie.
Rok 1975 i fiasko „wielkiej konwersji"
W latach siedemdziesiątych Wielka Brytania, Kanada i Australia zaczęły odchodzić od jednostek imperialnych, więc Amerykanie poczuli się osamotnieni. W 1975 roku prezydent Gerald Ford podpisał Metric Conversion Act i powołano Radę ds. Metrykalizacji. Kluczowe słowo brzmiało jednak „dobrowolnie". Ustawa zachęcała, ale nie wymuszała, a to w polityce zwykle oznacza, że nic się nie wydarzy.
- Ruszyły kampanie edukacyjne, w szkołach uczono przeliczania jednostek.
- Na części autostrad pojawiły się znaki w kilometrach. Do dziś odległości w kilometrach podaje odcinek Interstate 19 w Arizonie.
- Wielu Amerykanów uznało zmianę za przymus narzucony z góry i „obcy" wymysł.
W 1982 roku administracja Ronalda Reagana zlikwidowała Metric Board. Później ustawa z 1988 roku ogłosiła system metryczny preferowanym w handlu i przemyśle, a w 1991 roku George H. W. Bush nakazał agencjom federalnym stosowanie jednostek metrycznych. Dlatego rząd, wojsko i nauka w dużej mierze liczą w SI. Zwykły obywatel, kupując mleko czy jadąc samochodem, nic z tego nie zauważył.
Ile to kosztuje? Argumenty ekonomiczne
Najczęstszy argument przeciw metrykalizacji to koszt, i nie jest on wyssany z palca. Do wymiany lub przeprojektowania byłyby:
- setki tysięcy znaków drogowych,
- narzędzia i maszyny: klucze, gwinty, rury, profile stalowe,
- normy budowlane: płyty, deski, okna, odległości między belkami,
- opakowania i etykiety w przemyśle spożywczym,
- szkolenia dla milionów pracowników i uczniów.
Drewniana „dwa na cztery" nie ma nawet dokładnie dwóch na cztery cale, a większość domów projektuje się na wielokrotności 16 cali. Zwolennicy zmiany odpowiadają, że koszty tkwią już teraz: firmy eksportujące muszą produkować podwójnie, w wersji calowej i metrycznej. Koszt konwersji byłby jednorazowy, a marnotrawstwo trwa wiecznie. Ekonomiści nie są co do tego zgodni.
Kiedy pomyłka w jednostkach kosztuje miliony
We wrześniu 1999 roku sonda Mars Climate Orbiter, warta około 125 milionów dolarów, miała wejść na orbitę Marsa. Zbliżyła się do planety zdecydowanie za nisko i została stracona. Jeden zespół inżynierów podawał dane o impulsie silników w funtosekundach, a drugi zakładał, że dostaje niutonosekundy. Dane trafiły do systemu bez konwersji, a drobne błędy przez miesiące lotu zsumowały się w katastrofę.
Nawet w NASA, gdzie pracują jedni z najlepszych inżynierów na świecie, zderzenie dwóch systemów miar może zawieść.
Kultura, nawyki i tożsamość
Pieniądze to jedno, ale jest też coś trudniejszego do policzenia: przyzwyczajenie i duma. Dla wielu Amerykanów mile, stopy i galony są naturalnym językiem świata. Dziecko uczy się „na wyczucie", ile to 70 stopni Fahrenheita, i takie rzeczy zapisują się w głowie jak język ojczysty. System metryczny kojarzy się niektórym z Francją i „międzynarodowymi regulacjami", co w amerykańskiej debacie bywa czerwoną płachtą.
Nie bez znaczenia jest sport. Boisko futbolowe ma 100 jardów, bieg na milę to klasyk, a bazy w baseballu dzieli 90 stóp. Cała sportowa mitologia stoi na jednostkach imperialnych.
Ameryka w wersji hybrydowej
USA nie żyją dziś ani w pełni w milach, ani w pełni w kilometrach, lecz w mieszance:
- napoje są w butelkach dwulitrowych, ale mleko kupuje się w galonach,
- leki dawkuje się w miligramach,
- etykiety żywności podają uncje i gramy,
- nauka, wojsko i przemysł pracują głównie w SI.
Uwaga na pułapkę: amerykański galon to ok. 3,785 litra, a brytyjski imperialny ok. 4,546 litra. Pint w USA ma ok. 473 ml, a w Wielkiej Brytanii ok. 568 ml. System amerykański i imperialny to dwie różne rodziny, które tylko wyglądają jak kuzyni. A nawet Wielka Brytania do dziś mierzy drogi w milach, a piwo serwuje w pintach.
Czy USA kiedyś przejdą na system metryczny?
Nikt nie zna odpowiedzi, ale najbardziej realistyczny wydaje się scenariusz powolnej, niewidocznej zmiany: przemysł, nauka i medycyna przechodzą na SI krok po kroku, a codzienność dostosowuje się z opóźnieniem. Drugi scenariusz to status quo, bo ogromny rynek wewnętrzny pozwala sobie na ekscentryczność. Trzeci, czyli nagły impuls, wymagałby silnej woli politycznej i poparcia społecznego, a historia pokazuje, że takie próby rozbijają się o obojętność.
Podsumowanie
Dlaczego więc USA wciąż używają mil? To splot kilku powodów:
- Historia: młoda Ameryka była związana handlowo z Wielką Brytanią.
- Koszty: przejście oznaczałoby przeprojektowanie ogromnej części infrastruktury.
- Dobrowolność reform: ustawy od 1866 do 1988 roku zachęcały, ale nie zmuszały.
- Kultura: jednostki są wpisane w język, sport i nawyki.
- Duży rynek: Ameryka nie musi dostosowywać się do reszty świata.
Najbardziej uderzające jest to, że naukowo, prawnie i technologicznie USA są już krajem metrycznym. Mile i funty żyją głównie w mowie i w sercach ludzi. Zmiana systemu miar to nie tylko matematyka, ale też psychologia i polityka. A co Ty o tym myślisz? Czy lepiej, by cały świat mówił jednym językiem miar, czy różnorodność to część kulturowego bogactwa?
Źródła, na których opiera się artykuł: NIST (National Institute of Standards and Technology), BIPM (Międzynarodowe Biuro Miar i Wag) oraz raport NASA dotyczący Mars Climate Orbiter.